Pwy oedd Syr Henry Jones?

Fel y rhan fwyaf o blant eraill ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, gadawodd Henry Jones yr ysgol yn 12 oed a mynd i weithio. Ond yn wahanol i eraill, anogwyd Henry i astudio. Yn gweithio gyda’i dad, crydd y pentref, yn ystod y dydd ac, ‘yn gweithio wrth fy llyfrau’ trwy oriau mân y bore a hyd nes deuai’r wawr,’ enillodd ysgoloriaeth i hyfforddi fel athro. Gan barhau ei astudiaethau, yn y diwedd daeth yn Athro Athroniaeth Foesol ym Mhrifysgol Glasgow.

Roedd Henry’n athronydd ac yn athro disglair, y dylanwadwyd ar ei waith yn fawr gan weithdy’r crydd a bywyd yn ei bentref genedigol. Nid anghofiodd ei dras werinol fyth a gweithiodd yn galed i wella’r system addysg yng Nghymru.

Yn 1912 fe’i hurddwyd yn farchog ac yn 1922 fe’i gwnaed yn Gydymaith Anrhydedd. Derbyniodd fedal Cymdeithas y Cymmrodorion am ei wasanaeth i Gymru hefyd.

Yn dilyn marwolaeth Henry yn 1922 sefydlwyd cronfa goffa. Llywydd y gronfa oedd y Prif Weinidog Ramsey MacDonald a David Lloyd George oedd yr is-lywydd.

Yn ddiweddarach prynodd y gronfa gartref ei blentyndod, Y Cwm, ac fe’i agorwyd fel amgueddfa gan David Lloyd George yn 1934.

Rhedir yr amgueddfa heddiw gan Ymddiriedolaeth Goffa Syr Henry Jones ac mae’n adrodd hanes Henry a hanes ei bentref genedigol yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg.